Nhìn lại hành trình phát triển của văn học hiện thực, có những tác phẩm ra đời không chỉ để phản ánh đời sống, mà để chất vấn chính sự tồn tại của con người. “Cái chết của Ivan Ilyich” của Leo Tolstoy là một kiệt tác như thế, nơi câu chuyện về những ngày tháng cuối đời của một quan chức Nga đã mở ra những trăn trở triết luận sâu sắc về nghệ thuật và nhân sinh. Khi được soi chiếu dưới góc độ lí luận văn học, tác phẩm là sự giao thoa độc đáo giữa nghệ thuật phơi bày “hiện thực thức tỉnh” và thiên chức nghệ thuật trong việc thức tỉnh tâm hồn thông qua sự đồng sáng tạo của độc giả. Khác với những mô tả thực tại êm đềm hay sự ngụy trang bề ngoài của đời sống thượng lưu, Tolstoy chọn đối diện trực tiếp với sự thật để làm bật lên bản chất dối trá của một cuộc sống tưởng chừng đúng chuẩn mực. Bi kịch tồn tại ấy được chuyển tải trọn vẹn qua cấu trúc dồn nén và chiều sâu tâm lý, nơi ranh giới sinh tử trở thành khoảng không cho nhận thức bừng sáng. Đi sâu vào hai phương diện này sẽ giúp ta khẳng định tầm vóc lý luận sâu sắc của một kiệt tác.

Trong lí luận văn học, sức mạnh của ngòi bút hiện thực nằm ở khả năng nhìn xuyên qua bề mặt đời sống để đặt con người đối diện với bản chất của tồn tại. Với “Cái chết của Ivan Ilyich”, Tolstoy chọn khai thác hiện thực qua việc mổ xẻ chính sự bình thường trong đời sống công chức Nga, một cuộc sống trôi chảy theo đúng mọi quy chuẩn nhưng thực chất chỉ là chuỗi hành vi lặp lại thụ động theo sự áp đặt của đám đông. Bi kịch phát sinh khi căn bệnh nan y làm đứt gãy nhịp sống êm đềm và trả Ivan về với thực tại. Sự dối trá xung quanh bị bóc tách triệt để khi người thân xem nỗi đau của ông là sự quấy rầy, đồng nghiệp bận rộn tính toán vị trí thay thế, còn giới y khoa thu hẹp một con người đang hoảng sợ thành một ca bệnh đơn thuần. Chỉ khi đứng trước ranh giới sinh tử, đối lập với tính kịch nghệ của giới thượng lưu bằng sự chân thành giản dị qua hành động nâng đỡ đôi chân đau đớn từ người phục vụ Gerasim, tác phẩm mới chạm tới cái gọi là “hiện thực thức tỉnh”. Ivan nhận ra cuộc đời ông từng trải qua thực chất chỉ là sự đóng vai cho một kịch bản vay mượn. Chính nghệ thuật phơi bày không khoan nhượng ấy đã nâng tầm tác phẩm, buộc người đọc phải dừng lại tự vấn về tính chân thực trong chính cách sống của bản thân.

Song song với nghệ thuật phơi bày thực tại, giá trị triết luận của tác phẩm còn được khẳng định qua thiên chức lay động tâm hồn và khả năng khơi gợi sự đồng sáng tạo nơi người tiếp nhận. Tolstoy không duy mỹ hóa bi kịch hay đưa ra những bài học ứng xử gượng ép, mà xây dựng một cấu trúc dồn nén tâm lý để cuốn người đọc vào cùng hành trình tự vấn với Ivan Ilyich. Khi chứng kiến nhân vật loay hoay trong căn phòng bệnh ngột ngạt, quay mặt vào tường trong suốt ba ngày cuối cùng và cất lên câu hỏi nhức nhối trong tâm thức rằng “Lỡ như toàn bộ cuộc đời tôi đã sống không đúng thì sao”, người đọc không còn giữ vị thế của một kẻ quan sát đứng ngoài. Khoảnh khắc Ivan nhận ra chấm sáng ở cuối đường hầm đen tối và cảm giác “mọi thứ bỗng trở nên nhẹ nhõm” khi ông buông bỏ sự bấu víu vào cuộc sống cũ đã trở thành điểm tựa để độc giả tự soi chiếu, dấn thân và suy ngẫm từ chính vốn sống của bản thân. Sự vỡ vụn của một mô hình sống trên trang sách va chạm trực tiếp vào tâm thức, buộc người tiếp nhận phải gỡ bỏ thái độ dửng dưng để cùng nhân vật đi qua nỗi đau của sự tỉnh ngộ. Chính sự tương tác chiều sâu này đã biến văn bản nghệ thuật thành một không gian đối thoại mở, nơi thiên chức của nhà văn được hoàn thành trọn vẹn khi tiếng gọi lương tri cất lên và tìm thấy sự phản hồi sâu sắc trong tâm hồn độc giả.

Nhìn lại toàn bộ tác phẩm, “Cái chết của Ivan Ilyich” không chỉ dừng lại ở câu chuyện về sự ra đi của một con người, mà đã trở thành một biểu tượng nghệ thuật vượt thời gian về sự thức tỉnh. Bằng việc phơi bày “hiện thực thức tỉnh” qua những mổ xẻ tàn nhẫn về một tồn tại vay mượn, Leo Tolstoy đã nâng tầm giá trị phản ánh của văn học hiện thực, biến trang viết thành nơi đối diện trực tiếp với bản chất của đời sống. Đồng thời, sức mạnh lay động tâm hồn cùng cơ chế khơi gợi sự đồng sáng tạo nơi độc giả đã khẳng định trọn vẹn thiên chức cao cả của người nghệ sĩ trong việc đánh thức lương tri. Kiệt tác ấy vì thế vẫn luôn tiếp tục sống, không phải bằng sự an ủi hời hợt, mà bằng khả năng buộc mỗi thế hệ người đọc khi khép lại trang sách đều phải tự vấn về ý nghĩa thực sự trong chính sự tồn tại của mình.

Thông tin lớp LLVH – NLXH: https://forms.gle/ui1UJQ3FgspTc6cX8