Đoạn thơ trên được trích trong bài: “Nghĩ về nghề, nghĩ về thơ, nghĩ…” của nhà thơ Chế Lan Viên. Đây là tuyên ngôn sâu sắc về sứ mệnh cao cả của thơ ca: thơ phải xuất phát từ ngọn lửa nhiệt huyết, cảm xúc thật và gắn bó máu thịt với cuộc đời, phải biết trao truyền và tiếp nối.

Thơ ca vốn là một tấm gương hắt sáng bóng hình thực tiễn của đời sống, trong vắt bởi hiện thực mà nó phản chiếu và được ưa chuộng bởi cái đẹp ẩn trong bóng hình mĩ lệ đó – sự truyền cảm. “Câu thơ ư, là cách chuyển lửa qua muôn đời” Chế Lan Viên đã khẳng định rõ về một trong những sứ mệnh cao cả của thơ ca chính là vai trò phản ánh và truyền tải. Thơ là hệ quy chiếu chính xác những gì mà xúc cảm con người diễn ra, những sắc màu sặc sỡ hay héo mòn của tình cảm đều được thu lại trong tầm mắt của thơ và hiện hữu qua bề mặt nổi của con chữ. Những con chữ ấy cũng được chưng lên mà chứa đựng linh hồn của con người thi sĩ, của nhân loại đời đó và của cả thời đại mà nó đi qua. Sự phản ánh của thơ rộng rãi tới mức không chỉ xuất hiện ở thời điểm nó được khởi sinh mà còn được trường tồn sau quá trình thanh lọc của thời gian.

Nhưng nếu thơ chỉ là sự quy chiếu tạm bợ của thời đại thì sẽ chỉ là những dòng chữ khô khốc chứa đựng nội dung khô khan trong lịch sử nhân loại. Thứ quan trọng mà Chế Lan Viên muốn nhấn mạnh không chỉ là sự quy chiếu thế giới con người mà là sức mạnh truyền đi muôn đời của thơ. Ý vị sâu xa để ngọn đuốc thơ bừng sáng trong trái tim người đọc phải được khởi sinh từ chính hành động nhóm lửa của người nghệ sĩ. Như Auguste Rodin từng nhận định: “Người nghệ sĩ phải tạo ra một tia lửa trước khi có thể nhóm lên ngọn lửa và trước khi nghệ thuật sinh ra, người nghệ sĩ phải sẵn sàng để ngọn lửa sáng tạo của chính mình nuốt trọn”. Để thơ có thể bay cao và xa trên diễn đàn văn học thì đầu tiên thơ phải được nghệ sĩ châm lên từ một tia lửa, tia lửa ấy cũng chính là “sự sung mãn của tình cảm mãnh liệt” (Blazac). Chỉ khi được khơi từ chính cái nhiệt huyết với lửa nghề, đam mê và khát vọng thấu rõ nội tại nhân loại thì khi đó thứ mà lớp vỏ ngôn từ bao bọc mới có thể mọc cánh mà bay xa.

Bởi lẽ “Văn học là sự tái sinh cho tiếng nói. Đó là những lời mà chúng ta đã nghe, đã biết, nhưng nó vẫn tiếp tục nói lên cái gì đó mới mẻ và vĩnh cửu” (Bob Dylan). Cũng nằm trong khía cạnh nghệ thuật, thơ cũng gánh lên mình vai trò trao truyền và tiếp nối sâu sắc. Nhưng sự trao truyền ấy chỉ khi mang trong mình một thông điệp vươn thời đại thì mới có thể đại diện cho những gì đã qua và “tiếp tục nói lên cái gì đó mới mẻ và vĩnh cửu” (Bob Dylan). Thơ ca đích thực không chỉ được khởi từ chính máu thịt nhà thơ mà còn phải chạm tới trái tim người đọc bằng sức mạnh sáng tạo của người đọc. Chỉ khi người đọc thấu lẽ hiểu đời, đồng sáng tạo với nhà thơ thì khi đó tác phẩm chân chính mới xuất hiện và tiếp nối cho những thế hệ sau. Qua mỗi một thời đại, hành trình đổi mới của văn học cũng dần vì thế mà thay màu áo mới, khi đó việc đồng sáng tạo cũng dần trở nên có hồn và sâu sắc hơn bao giờ hết, bởi sự đa dạng và không ngừng tái tạo thế giới mới trong chính tác phẩm, sự tiếp nối và kế thừa cũng vì đó mà được bảo tồn và trân trọng. Chế Lan Viên qua đoạn thơ đã không chỉ khẳng định sức sống bền bỉ của thơ là vì công lao to lớn của người cầm bút mà còn nhờ chính sự kế thừa và đồng sáng tạo của người đọc mới có thể gìn giữ ngọn lửa mà thơ mang.

Nhưng bên cạnh vai trò cao cả mà thơ gánh trên mình lại là sự phũ phàng và có phần chê trách của Chế Lan Viên dành cho những phận làm nghề mà chẳng giữ lấy nghề: “Ai hơi đâu chuyền đuốc tắt mà chơi”. Đuốc tắt rồi thì làm sao có thể trao truyền đi giá trị của thời đại? Khi đó, thơ ca cũng tựa thú vui qua ngõ của nhân dân, chẳng đáng một cắc. Như Nam Cao từng quan niệm: “Sự cẩu thả trong bất cứ nghề gì cũng là một sự bất lương rồi. Nhưng sự cẩu thả trong văn chương thật là đê tiện”. Phải chăng cả Nam Cao và Chế Lan Viên đều đang truyền tải một sự răn dạy cho những phận người thiếu ý thức, trách nhiệm với nghề, làm nghề mà chẳng yêu nghề, làm nghề mà chẳng có lấy sự cẩn thận với nghề. Sự bịp bợm khi ví ngọn lửa thiêng liêng của thơ với thú vui chơi đùa với lửa cũng chính là phản ánh mặt trái khi làm thơ mà cẩu thả thì cũng giống như chơi với lửa có ngày sẽ bị phạt, sự phạt ấy không gì khác chính là sự ruồng bỏ và lên án của xã hội.

Chế Lan Viên qua đoạn thơ không chỉ khơi về giá trị vai trò của thơ phải truyền đi những giá trị để đời mà còn là bài học đắt giá cho những phận làm nghề mà chơi đùa với lửa. Minh chứng trọn vẹn nhất cho một câu thơ truyền lửa muôn đời chính là những vần thơ được rút từ chính huyết lệ của Nguyễn Du trong kiệt tác “Truyện Kiều”. Ngọn lửa trong thơ Nguyễn Du không được nhóm lên từ sự trau chuốt ngôn từ vô cảm hay những xúc cảm hời hợt, mà bùng cháy từ niềm thương xót tột cùng trước bi kịch con người. Bằng một trái tim rộng mở cùng nhân thế, Đại thi hào đã cất lên tiếng khóc xé lòng cho kiếp sống bị chà đạp:

“Đau đớn thay phận đàn bà

Lời rằng bạc mệnh cũng là lời chung”

Chính cái nhiệt huyết với lửa nghề và lòng trắc ẩn sâu sắc ấy đã biến “Truyện Kiều” thành một ngọn đuốc nhân đạo trường tồn. Ngọn lửa ấy trao truyền qua hàng trăm năm lịch sử, chạm đến trái tim của bao thế hệ độc giả, khiến họ không ngừng đồng sáng tạo, tiếp nối và khắc ghi. Trái lại, nếu Nguyễn Du làm thơ chỉ như một trò chơi hoa mỹ rỗng tuếch, tạo ra những dòng chữ đuốc tắt vô hồn, thì “Truyện Kiều” đã sớm bị thời gian vùi lấp, chẳng thể nào vươn tới giá trị mới mẻ và vĩnh cửu trong lòng nhân thế hôm nay.

Tóm lại, qua những dòng thơ cô đọng mà đắt giá, Chế Lan Viên đã dựng lên một định ước sinh tử cho người nghệ sĩ và thơ ca. Thơ không phải là một trò chơi ngôn từ vô hại, càng không phải là chỗ cho những tâm hồn cẩu thả dạo chơi để tạo ra những ngọn đuốc tắt vô cảm giữa đời. Thơ ca chân chính phải là sự kết tinh của ngọn lửa nhiệt huyết, là hành trình rút ruột nhả tơ để truyền đi những giá trị nhân văn vượt thời gian, được nuôi dưỡng bởi sự đồng cảm và tiếp nối của bao thế hệ độc giả. Khép lại trang sách, lời răn dạy của Chế Lan Viên vẫn như một hồi chuông cảnh tỉnh vang vọng: người cầm bút chỉ thực sự sống trọn với sứ mệnh của mình khi biết dùng trái tim để thắp lửa, và dùng tài năng để giữ cho ngọn đuốc thơ luôn bừng sáng, soi đường cho con người đi qua muôn dặm thẳm của thời gian.

Thông tin lớp HSG THCS: https://forms.gle/MMC8JdtQU3dBwDGeA