1. Giai đoạn trước Cách mạng tháng Tám 1945

Trong những năm tháng đất nước còn chìm trong ách thống trị của thực dân Pháp, người phụ nữ mang số phận chung của người dân lao động: nhỏ bé, nghèo khổ, không có quyền lên tiếng và luôn bị đẩy ra bên lề xã hội. Văn học hiện thực phê phán đã khắc họa sâu sắc bi kịch ấy, đồng thời phát hiện ở họ sức phản kháng tiềm tàng cùng khát vọng được sống đúng với phẩm giá con người.

Chị Dậu trong Tắt đèn của Ngô Tất Tố là hình tượng tiêu biểu cho người phụ nữ nông dân bị dồn ép đến bước đường cùng. Từ một người vợ tần tảo, nhẫn nhịn, chị phải chạy vạy khắp nơi để nộp sưu, phải bán con, đi làm vú. Nhưng chính hoàn cảnh khắc nghiệt ấy đã làm bùng lên sức phản kháng mãnh liệt khi chị dám chống lại bọn tay sai để bảo vệ chồng. Hành động ấy không chỉ là sự bột phát mà còn là tiếng nói khẳng định quyền sống và phẩm giá.

Bên cạnh đó, văn học còn ghi nhận sự thức tỉnh về quyền yêu thương của người phụ nữ. Thị Nở trong Chí Phèo của Nam Cao tuy có ngoại hình xấu xí, bị xã hội xa lánh nhưng vẫn biết rung động, biết chăm sóc và yêu thương. Chính tình cảm mộc mạc của thị đã đánh thức phần người trong Chí Phèo. Qua hình tượng này, nhà văn khẳng định vẻ đẹp nhân tính có thể nảy nở ngay cả ở những con người bị xem là ở đáy cùng của xã hội.

Dù những phản kháng ấy chưa đủ sức làm thay đổi hiện thực, hình tượng người phụ nữ giai đoạn này đã cho thấy một bước chuyển quan trọng. Họ không còn hoàn toàn cam chịu mà đã biết chủ động giành lấy ánh sáng cho mình, dù chỉ trong khoảnh khắc ngắn ngủi.

2. Giai đoạn sau Cách mạng tháng Tám 1945

Khi cách mạng thành công, người phụ nữ trong văn học không chỉ được cảm thương mà còn được ngợi ca với tư cách là chủ thể của đời sống mới. Họ mang trong mình lý tưởng, khát vọng tự do và tinh thần cống hiến cho đất nước.

Mị trong Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài là hình tượng tiêu biểu cho sức sống tiềm tàng của con người. Từ một cô gái bị tước đoạt quyền sống, Mị đã tự cởi trói cho mình và cho A Phủ, tìm đến ánh sáng của tự do. Hành động ấy thể hiện sự thức tỉnh mạnh mẽ về ý thức cá nhân và quyền được hạnh phúc.

Trong văn học kháng chiến, người phụ nữ hiện lên với vẻ đẹp thiêng liêng và cao cả. Đó là người mẹ trong Bà má Hậu Giang của Tố Hữu sẵn sàng hi sinh để bảo vệ cách mạng. Đó là người bà tảo tần trong Bếp lửa của Bằng Việt, biểu tượng cho hậu phương bền bỉ và giàu đức hi sinh.

Đặc biệt, văn học giai đoạn này còn khắc họa hình ảnh những người phụ nữ trực tiếp tham gia chiến đấu và phục vụ tiền tuyến. Người con gái anh hùng Trần Thị Lý trong Người con gái Việt Nam, ba cô thanh niên xung phong trong Những ngôi sao xa xôi của Lê Minh Khuê hay cô gái trong Khoảng trời, hố bom của Lâm Thị Mỹ Dạ đều mang vẻ đẹp của lòng dũng cảm, tinh thần lạc quan và lý tưởng sống cao cả. Họ góp phần làm nên lịch sử bằng sự hi sinh thầm lặng mà bất tử.

3. Giai đoạn sau năm 1975

Sau khi đất nước hòa bình, văn học chuyển dần từ cảm hứng sử thi sang cảm hứng thế sự và đời tư. Hình tượng người phụ nữ vì thế cũng được nhìn nhận trong chiều sâu đời sống thường nhật với những trăn trở, tổn thương và nghịch lí.

Người đàn bà hàng chài trong Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu là một hình tượng tiêu biểu. Người phụ nữ ấy chấp nhận cuộc sống lam lũ, cam chịu bạo lực gia đình nhưng lại từ chối li hôn vì lo cho tương lai của con. Qua đó, nhà văn đặt ra những suy tư sâu sắc về hạnh phúc, về cái nhìn đa diện đối với con người và về số phận người phụ nữ trong đời sống hậu chiến.

Từ đây, văn học không còn chỉ ngợi ca mà đi sâu khám phá những góc khuất tâm hồn, những khát khao thầm kín và vấn đề nữ quyền. Người phụ nữ hiện lên như những con người đời thường với đầy đủ phức tạp, vừa đáng thương vừa đáng trân trọng.