Dương Soái là nhà thơ nổi tiếng của nền văn học Việt Nam hiện đại, và từng là phóng viên của đài phát thanh Hoàng Liên Sơn. Bài thơ “Gửi em ở cuối sông Hồng” là tác phẩm làm nên tên tuổi của thi sĩ khi viết về đề tài người lính. Nhân vật trữ tình trong bài thơ là “anh” – một người lính chiến đấu nơi biên cương đang nhớ thương người con gái hậu phương nơi quê nhà. Bao trùm toàn bộ thi phẩm là tình yêu da diết của anh, hòa quyện với tình yêu quê hương, đất nước và niềm tự hào về trách nhiệm của người chiến sĩ.

Khúc hát của nỗi nhớ

Trước hết, bài thơ “Gửi em ở cuối sông Hồng” của Dương Soái là một bức thư tình dạt dào nỗi nhớ:

“Biết là em năm ngóng, tháng chờ

Cứ chiều chiều ra sông gánh nước

Nên ngày ngày cùng bạn bè lên chốt

Anh lại xuống sông Hồng cho thỏa nỗi em mong

Đài báo gió mùa, em thương ở đầu sông

Đỉnh đồi cao chiến hào anh gặp rét

Biết mùa màng đồng quê chưa cấy hết

Tay em ngập dưới bùn, lúa có thẳng hàng không?”

Nếu trong thơ Xuân Quỳnh, tình yêu đôi lứa được ẩn dụ qua hình ảnh con thuyền và biển ngày đêm mong nhớ, trong thơ Xuân Diệu, là nỗi nhớ cuộn trào, vồ vập thì trong thơ Dương Soái, tình yêu lại mang dáng hình của một dòng sông đỏ nặng phù sa. Trong những khổ thơ đầu, tác giả đã sử dụng nghệ thuật đối rất linh hoạt: nỗi niềm “em thương” anh nơi chiến hào gặp rét với nỗi niềm của anh thương “tay em ngập dưới bùn”. Dù người con gái ở cuối sông, còn chàng trai ở đầu sông, họ xa nhau về khoảng cách địa lý nhưng trái tim họ lại rất gần nhau, cùng hướng về nhau. Hệ thống các từ láy “chiều chiều”, “ngày ngày” và câu hỏi tu từ đã lột tả sinh động tình cảm chân thành của “anh”. Đó là biểu hiện của một tình yêu lứa đôi giản dị, mộc mạc trong chiến tranh. Bom đạn ác liệt, chiến trường hiểm nguy cũng không thể chia cắt, ngăn cản được tình yêu thầm kín của hai con người chung thủy, son sắt. Không chỉ vậy, nỗi nhớ khắc khoải của anh còn được thể hiện qua ước mong giản dị là được trở về thuở ấu thơ. Khi ấy, chỉ cần nhớ em, chiếc thuyền lá trôi trên mặt sông sẽ nói hộ lòng anh.

Khúc hát của tình yêu

Thế nhưng, chiến tranh đã cướp đi sự ngây thơ và Tổ Quốc đã trao lên đôi vai “anh” và “em” những nhiệm vụ cao cả. Tình yêu và nỗi nhớ lứa đôi vẫn khắc khoải và lớn lên theo năm tháng, quả nhiên, tình yêu bền chặt nhất là tình yêu được tôi rèn và trải qua thử thách:

“Khi tổ quốc trao anh lên tuyến đầu chặn giặc

Khi biên cương trong anh đã trở thành máu thịt

Đạn lên nòng anh giữ ngọn nguồn sông”

“Biên cương” trong trái tim người lính không đơn thuần chỉ là một mảnh đất mà còn trở thành “máu thịt” – là một phần không thể thiếu, là quê hương thứ hai. Tác giả đã sử dụng liên tiếp các động từ mạnh “lên nòng”, “cuồng điên”, “nghiến”, “chặt đứt”, “xé vụn”,… để làm nổi bật hiện thực khốc liệt của cuộc chiến và sự anh dũng của chiến sĩ. Các anh “giữ ngọn nguồn sông” chính là bảo vệ Tổ quốc, bảo vệ cả người con gái hậu phương đang ngóng chờ mỗi ngày. Chiến tranh giống như tử thần, tàn phá xóm thôn, làng mạc, hủy hoại vẻ đẹp bình yên vốn có của quê hương, xứ sở. Nhưng chính từ nỗi đau thương ấy, “bão lửa” của lòng căm thù chính nghĩa bừng lên thành sức mạnh chiến thắng, rực cháy ý chí chiến đấu. Và rồi, ở khổ thơ cuối, người lính đã thể hiện tình yêu lứa đôi, tình yêu đất nước bằng cách rất mới mẻ – gửi “niềm thương” qua “màu nước sông Hồng”. “Sắc đỏ” là một hình ảnh biểu tượng tuyệt đẹp. Nó không còn là hình ảnh thực của màu phù sa sông Hồng mà ẩn dụ cho màu máu của kẻ thù loang lổ và máu của bộ đội ta hi sinh. Nỗi nhớ người yêu của anh đã hòa quyện với nỗi nhớ quê hương, lòng căm thù giặc để tạo nên một sức mạnh “quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh”. Tình yêu lứa đôi hòa vào tình yêu nước, tình cảm riêng tư, thầm kín hòa vào tình cảm chung, lớn lao, cao cả. Đặc biệt hơn, tác giả còn sử dụng từ ngữ rất tinh tế, khéo léo “em hiểu chiến công anh”, không phải là “em chờ”, “em mong”. Tình yêu của họ đã trưởng thành, quả nhiên tình yêu bền chặt nhất không chỉ nằm ở nỗi nhớ thương mà còn ở khả năng thấu hiểu sự hi sinh của người mình yêu. Khi ấy, chiến công còn trở thành một bức thư tình sâu lắng, một bản tình ca được viết bằng máu và được gửi đi bởi dòng sông.

Từ một mối tình riêng, bài thơ đã trở thành tiếng nói chung của cả một thế hệ thanh niên Việt Nam thời chiến dám yêu, dám sống vì lý tưởng. Cảm xúc chân thực của người lính ở đầu sông Hồng đã hòa cùng nhịp đập chung của triệu trái tim yêu nước tạo nên sự thống nhất giữa cái riêng và cái chung. Chúng ta đã bắt gặp những tình cảm cao cả thiêng liêng ấy trong rất nhiều thi phẩm của văn học kháng chiến như: “Trường Sơn Đông, Trường Sơn Tây” của Phạm Tiến Duật, “Tây Tiến” của Quang Dũng, “Nhớ” của Nguyễn Đình Thi,…

Bài thơ không chỉ thành công trên phương diện nội dung mà còn đặc sắc về hình thức nghệ thuật. Nhà thơ đã sử dụng thể thơ tự do phù hợp để bộc lộ cảm xúc trào dâng của nhân vật trữ tình. Không chỉ vận dụng nhuần nhuyễn các biện pháp tu từ: ẩn dụ, điệp ngữ, liệt kê,… thi sĩ còn khắc họa những hình ảnh sinh động, chân thực, gợi hình, gợi cảm: “phù sa”, “thả lá thuyền”, “chiến công”, “sắc đỏ”,… Giọng điệu trữ tình tha thiết, sâu lắng, mang âm hưởng sử thi hào hùng, bi tráng; nhịp điệu linh hoạt, giàu tính nhạc vì thế bài thơ đã được cố nhạc sĩ Thuận Yến phổ nhạc thành công.

Như vậy, qua những đặc sắc về nghệ thuật, bài thơ giống như một bức thư tình dạt dào nỗi nhớ, một bản hòa ca xúc động về tình yêu lứa đôi và tình yêu quê hương, đất nước. Qua hình tượng dòng sông, tác giả Dương Soái đã gửi gắm một thông điệp nhân văn sâu sắc: tình yêu lứa đôi chỉ thực sự bền chặt khi hòa vào tình yêu Tổ quốc. Bài thơ không chỉ làm rung động trái tim độc giả bởi nỗi nhớ thương của hai con người ở hai đầu dòng sông, mà còn khơi gợi niềm biết ơn, lòng tự hào đối với thế hệ cha ông đã hi sinh tuổi thanh xuân, hạnh phúc riêng tư để đổi lấy hòa bình cho dân tộc. Vì vậy, thế hệ trẻ chúng ta hôm nay phải sống sao cho xứng đáng với công lao của thế hệ đi trước.

Thông tin lớp 9 vào 10 chuyên cô Hà Thu – Hương Sang: https://forms.gle/Nxs91SBGbBUwGTVFA