KHÁI NIỆM

Nhà văn Nguyễn Minh Châu đã quan niệm: “Cuộc sống là những vòng tròn đồng tâm mà tâm điểm của nó chính là cuộc sống của con người”. Trong thế giới nghệ thuật, nhân vật chính là nơi gửi gắm nội dung tác phẩm cũng như thông điệp của nhà văn. Nhân vật giữ một vai trò quan trọng trong tác phẩm, giữa nhân vật và đời sống văn học có mối liên hệ chặt chẽ. Nhân vật văn học là hình tượng con người hoặc mang ý nghĩa con người được thể hiện bằng các phương tiện văn học trong tác phẩm. Nhân vật văn học là sáng tạo độc đáo của nhà văn, nhằm miêu tả, khái quát và biểu hiện những tư tưởng, quan niệm của tác giả về cuộc sống, con người. Nhân vật văn học có thể được miêu tả đầy dặn chi tiết từ ngoại hình, tiểu sử, tâm lí, tính cách, cử chỉ, số phận thường thấy trong các tác phẩm tự sự hay kịch. Đọc Chuyện người con gái Nam Xương, ta thấy được cuộc đời và số phận của Vũ Nương từ khi chưa lấy chồng cho đến khi sống ở dưới thuỷ cung, tất cả những điều đó được Nguyễn Dữ dụng công thể hiện rất chi tiết.

PHÂN LOẠI

Nhân vật chính diện

Nhân vật chính diện là nhân vật đại diện cho lực lượng chính nghĩa trong xã hội, cho cái thiện, cái tiến bộ… Khi nhân vật chính diện được xây dựng với những phẩm chất hoàn hảo, có tính chất tiêu biểu cho tinh hoa của một giai cấp, một dân tộc, một thời đại, mang những mầm mống lí tưởng trong cuộc sống có thể được coi là nhân vật lí tưởng. Ví dụ: Thạch Sanh (Thạch Sanh), Thuý Kiều, Kim Trọng,… (Truyện Kiều, Nguyễn Du).

Ví dụ: Trong truyện ngắn Làng, nhà văn Kim Lân đã xây dựng thành công nhân vật ông Hai, một người nông dân mang tình yêu làng quê sâu sắc gắn liền với tinh thần kháng chiến. Điểm sáng nhất trong tâm hồn ông chính là sự chuyển biến nội tâm đầy kịch tính khi nghe tin làng Chợ Dầu theo giặc. Từ niềm tự hào hãnh diện, ông Hai rơi vào trạng thái đau đớn, tủi hổ đến cực độ, ông “cúi gằm mặt xuống mà đi”, về nhà nằm vật ra giường, cay đắng nhìn đám con nhỏ. Cuộc đấu tranh nội tâm giữa “làng” và “nước” đã đi đến một quyết định dứt khoát: “Làng thì yêu thật, nhưng làng theo Tây thì phải thù”. Tình cảm ấy không còn là tình yêu gia đình, xóm ngõ đơn thuần mà đã nâng tầm thành lòng yêu nước rộng lớn. Hình ảnh ông Hai tươi vui rạng rỡ đi khoe nhà mình bị Tây đốt sạch cuối tác phẩm là một chi tiết đắt giá, khẳng định vẻ đẹp tâm hồn của người nông dân: sẵn sàng hy sinh tài sản cá nhân vì danh dự của ngôi làng kháng chiến và độc lập của dân tộc.

Nhân vật phản diện

Nhân vật phản diện là nhân vật đại diện cho lực lượng phi nghĩa, cho cái ác, cái lạc hậu, phản động… cần bị lên án. Trong quá trình phát triển của văn học, trong mỗi giai đoạn lịch sử khác nhau, việc xây dựng các loại nhân vật trên cũng khác nhau. Ví dụ: Mẹ con nhà Lí Thông, chằn tinh, đại bàng (Thạch Sanh),…

Ví dụ: Nếu Thạch Sanh là đại diện cho sự thật thà, vị tha thì Lý Thông chính là hiện thân của sự ích kỷ, xảo trá và tham vọng mù quáng. Xuyên suốt tác phẩm, Lý Thông không ngừng dùng những lời lẽ “chót lưỡi đầu môi” để lợi dụng lòng tin của Thạch Sanh, từ việc lừa đi canh miếu thờ thay mình đến việc cướp công giết chằn tinh, đại bàng. Sự tàn nhẫn của Lý Thông được đẩy lên cao trào khi hắn tìm cách hãm hại người em kết nghĩa đến cùng để bảo vệ địa vị của bản thân. Nhân vật này đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy cốt truyện, tạo ra những nút thắt kịch tính và làm nổi bật vẻ đẹp tâm hồn rạng ngời của Thạch Sanh. Hình phạt cuối cùng mà Lý Thông phải nhận (bị sét đánh hóa thành bọ hung) không chỉ là sự trừng trị đích đáng cho kẻ ác, mà còn khẳng định niềm tin bất diệt của nhân dân ta vào triết lý “ở hiền gặp lành, ác giả ác báo”.

Nhân vật phụ

Trừ một hoặc một số nhân vật chính, những nhân vật còn lại đều là những nhân vật phụ. Nhân vật phụ phải góp phần hỗ trợ, bổ sung cho nhân vật chính, nhưng không được làm mờ nhạt nhân vật chính. Có nhiều nhân vật phụ vẫn được các nhà văn miêu tả đậm nét, có cuộc đời và tính cách riêng, cùng với những nhân vật khác tạo nên một bức tranh đời sống sinh động và hoàn chỉnh.

Ví dụ: Trong tác phẩm Chiếc thuyền ngoài xa, nếu nghệ sĩ Phùng là người quan sát thì người đàn bà hàng chài chính là hiện thân của những nghịch lý đời thường mà ông cần thấu hiểu. Dù xuất hiện với vẻ ngoài thô kệch, rách rưới và cam chịu những trận đòn roi vô lý từ người chồng, nhân vật này lại sở hữu một thế giới nội tâm đầy bao dung và thấu suốt. Qua câu chuyện ở tòa án huyện, bà không chỉ giải vây cho cái nhìn màu hồng của Phùng và Đẩu mà còn dạy cho họ bài học về lòng vị tha và sự hy sinh. Bà chấp nhận đau khổ thể xác để giữ gìn mái ấm cho các con, bởi với bà: “hạnh phúc là khi nhìn đàn con được ăn no”. Nhân vật phụ này đóng vai trò là “chiếc chìa khóa” mở ra những tầng nghĩa sâu xa về mối quan hệ giữa nghệ thuật và cuộc đời, buộc người đọc phải nhìn nhận cuộc sống một cách đa diện, thay vì chỉ đánh giá qua vẻ bề ngoài hào nhoáng.

VAI TRÒ

Nhân vật văn học là sự kết tinh từ tư tưởng và cái tôi độc nhất của nhà văn, là công cụ, phương tiện, cách thức nhà văn khám phá, miêu tả, khái quát những tính cách người, những vấn đề về con người và đời sống xã hội thể hiện tư tưởng nghệ thuật và tình cảm của nhà văn. Ngoài ra, nhân vật văn học còn là con đẻ của thời đại, mang dấu ấn của thời đại. Nhân vật tồn tại như một bản thể khác của tác giả khoác lên mình là một tấm áo có sức phản quang dẫn dắt người đọc đi vào những thế giới riêng với đủ mọi khát vọng cùng với cảm xúc yêu thương hay lòng căm giận. Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Nam Cao với lão Hạc (Lão Hạc), Điền (Giăng sáng)… thường được nhà văn miêu tả trong sự đối sánh với các loài vật. Qua hệ thống nhân vật với một số đặc điểm vừa kể trên, nó thể hiện cái nhìn con người trong tư duy nghệ thuật của Nam Cao. Nhà văn nhìn con người dưới cái nhìn biện chứng giữa hai phần “người” và “con”. Đó là hai mặt không tách rời trong mỗi một con người, hai mặt đó luôn đấu tranh phủ định lẫn nhau.