Nguyễn Đức Mậu là nhà thơ nổi tiếng của nền văn học Việt Nam hiện đại, là đại tá quân đội trưởng thành từ những trận chiến cứu quốc ác liệt của dân tộc. Những “đứa con tinh thần” của ông thường mang màu sắc suy tư, giàu chất thơ, chất nhạc. Và “Mùa hoa đỏ” chính là một áng thơ như thế – một bản tình ca rực lửa của lòng yêu nước, của tình mẫu tử và của lí tưởng dân tộc.

Bản tình ca cất lên từ sự ra đi của người lính

Mở đầu bản tình ca, hình ảnh người lính xuất hiện trong không gian thi vị, mộc mạc nhưng đượm buồn:

Thiên nhiên như làm nền để nổi bật vẻ đẹp, nói thay tâm trạng con người. Mùa thu luôn mang nét đẹp thoáng buồn, gợi trong lòng người nỗi buồn man mác. Người ra đi lại xuất hiện trong không gian ấy càng tô thêm sự buồn bã, ám ảnh trong tâm hồn độc giả. Phép điệp ngữ “có người lính” được lặp lại hai lần như một câu chuyện thầm thì kể về sự ra đi của các anh – biết bao người con của quê hương. Họ giã từ mái tranh nghèo, rời mái nhà đơn sơ trong mùa xuân đất nước để lên đường chiến đấu “quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh” và không hẹn ngày trở về. Họ đã gửi tuổi xuân của mình nơi chiến trường ác liệt. Chính từ những hi sinh bình dị ấy, bản tình ca rực lửa bắt đầu ngân vang bằng giai điệu bi thương nhưng không bi lụy.

Bản tình ca về sự bất tử của người lính và của tình mẫu tử thiêng liêng

Nếu khổ thơ thứ nhất là những giai điệu đầu tiên của sự hi sinh anh dũng thì khổ thơ sau là những giai điệu tưởng niệm về người lính:

“Dòng tên anh khắc vào đá núi,

mây ngàn hóa bóng cây che

chiều biên cương trắng trời sương núi

mẹ già mỏi mắt nhìn theo”

Lẽ thường, những người lính hi sinh sẽ được Tổ quốc khắc bia ghi công để tưởng nhớ công lao. Thế nhưng, trong bài thơ, tên các anh lại “khắc vào đá núi”, vào thiên nhiên xứ sở. Qua phép nhân hóa “mây ngàn hóa bóng cây che”, thiên nhiên như mang linh hồn con người, như đang cúi xuống che chở giấc ngủ ngàn thu của những người đã khuất. Tác giả không đặt cho anh cái tên cụ thể, phải chăng anh chính là đại diện của những người lính Việt Nam khác – những con người không ai nhớ mặt, đặt tên nhưng họ đã làm nên Tổ quốc. Giọng điệu bài thơ đã có sự thay đổi linh hoạt, từ cảm xúc ngợi ca, tự hào đến niềm xúc động, xót xa. Hình ảnh “mẹ già mỏi mắt nhìn theo” như một nốt trầm trong bản tình ca khiến cảm xúc lắng xuống. Tâm trạng của người mẹ không còn là nỗi đau riêng mà là hình ảnh của rất nhiều bà mẹ Việt Nam tiễn con ra trận. Chính vì thế, bản tình ca rực lửa ấy không chỉ được viết bằng máu xương của người lính mà còn được viết bằng nước mắt của những người mẹ anh hùng.

Bản tình ca rực lửa bừng sáng thành khúc tráng ca bất tử của Tổ quốc

“Việt Nam ơi! Việt Nam!

núi cao như tình mẹ bốn mùa tóc bạc nỗi thương con.

Việt Nam ơi! Việt Nam!

ngọn núi nơi anh ngã xuống

rực cháy lên màu hoa đỏ phía rừng xa

rực cháy lên màu hoa đỏ trước hoàng hôn…”

Khổ thơ mở đầu bằng tiếng gọi thân thương, đầy tự hào: “Việt Nam ơi!”. Đất nước được nhân hóa trở nên có linh hồn, tình yêu và nỗi nhớ. Phép so sánh giàu hình ảnh đã nhấn mạnh: đất nước, non sông, xứ sở giống như tình yêu của mẹ dành cho con, dù họ biết ra đi sẽ không hẹn ngày gặp lại. Tình mẹ được nâng tầm vóc, sánh ngang với thiên nhiên, vũ trụ, với non sông, xứ sở. Bài thơ khép lại bằng hình ảnh giàu giá trị biểu tượng “màu hoa đỏ” – nhãn tự kết tinh tư tưởng của thi nhân. Ta có thể hiểu theo nghĩa tả thực, đó là màu của hoa lá cỏ cây trong rừng, hoặc là màu máu của người lính. Nhưng đằng sau lớp nghĩa tả thực đó, “màu hoa đỏ” còn là màu cờ của Tổ quốc, hay ngọn lửa của lí tưởng Cách mạng đang bừng sáng, “rực cháy lên”. Dù hiểu theo cách nào, đây cũng là một hình ảnh đẹp và giàu giá trị biểu cảm. Tuy các anh hi sinh nhưng máu xương đã hòa vào non sông, cái chết đã hóa thành sự sống bất tử, đau thương đã hóa thành vẻ đẹp thiêng liêng. Hình tượng người lính giống như những “bông hoa không bao giờ chết”, bởi dáng hình các anh đã tạo nên dáng hình xứ sở. Như vậy, bản tình ca rực lửa ấy chính là khúc tráng ca của những chiến sĩ áo vải, hát về dân tộc Việt Nam đầy kiên cường, quả cảm.

Để bản tình ca về những người lính sống mãi với thời gian, người nghệ sĩ đã tập trung bút lực, đãi cát tìm vàng từ tấn quặng ngôn từ. Nguyễn Đức Mậu đã sử dụng thể thơ tự do dễ dàng bộc lộ dòng cảm xúc một cách tự nhiên với nhịp điệu linh hoạt, khi thì trầm lắng suy tư, khi thì dâng trào xúc động. Các biện pháp tu từ: điệp ngữ, so sánh, nhân hóa được vận dụng nhuần nhuyễn, góp phần khắc họa vẻ đẹp của người lính và khơi dậy lòng tự hào, biết ơn nơi người đọc. Hình tượng người lính ra đi và hi sinh được tái hiện qua các hình ảnh, không gian, thời gian cụ thể tạo ấn tượng vừa gần gũi vừa thiêng liêng, vừa mộc mạc vừa cao cả. Ngôn ngữ thơ giản dị nhưng giàu sức gợi; hình ảnh thơ chân thực nhưng giàu tính biểu tượng như “đá núi”, “tình mẹ”, “màu hoa đỏ”. Đặc biệt, sự hòa quyện giữa cảm hứng lãng mạn và khuynh hướng sử thi đã tạo nên âm hưởng bi tráng cho tác phẩm. Tất cả những thành công nghệ thuật trên đã góp phần viết lên bản tình ca da diết, sâu lắng về người lính.

Chiến tranh đã lùi xa, nhưng những kí ức tươi đẹp về hình ảnh các anh bộ đội cụ Hồ kiên trung bất khuất vẫn còn in dấu trong tâm hồn mỗi người con đất Việt. Bài thơ “Mùa hoa đỏ” chính là bản tình ca rực lửa được viết bằng tất cả tình yêu, niềm tự hào, lòng trân trọng, ngợi ca của thi sĩ. Đó là một bản nhạc trầm lắng của tình yêu quê hương xứ sở và tình mẫu tử cao cả, của ngọn lửa lý tưởng Cách mạng rực cháy trong từng nhịp đập của trái tim người lính.

Thông tin lớp 12 ôn THPTQG Offline: https://forms.gle/2riyivHSUHk47Hno6