Không ít bạn học sinh mắc lỗi khá phổ biến trong bài nghị luận khi lựa chọn phản biện, mở rộng vấn đề bằng tư duy lật ngược vấn đề: “Bên cạnh đó, chúng ta cũng cần phê phán những người…”. Theo sau đó là một loạt biểu hiện trái ngược với ý tưởng tốt đẹp mà đề bài hướng tới.

Cách làm ấy không hoàn toàn sai, chỉ có điều, trong bài viết, tư duy phản biện không hoàn toàn theo hướng “Tôi đang nói A → tôi nói thêm không phải ai cũng A.”. Thực chất, tư duy phản biện nên được hình thành từ những suy nghĩ như:

Điều mình vừa khẳng định có đúng trong mọi trường hợp không? Nếu thay đổi hoàn cảnh thì sao?

Có điều kiện nào khiến nhận định ấy không còn đúng?

Có một giá trị nào khác đang xung đột với giá trị mình vừa đề cao hay không?

Ví dụ với đề bài NLXH sau của tỉnh Lâm Đồng (bàn về vấn đề dám khiêu chiến với khuyết điểm của bản thân), ta có thể phản biện như sau:

Tuy nhiên, dám khiêu chiến với khuyết điểm không đồng nghĩa với việc biến khuyết điểm thành một trò đùa để rồi không cần thay đổi nó. Ở một mức độ nhất định, sự tự trào có thể là cách con người chủ động gọi tên điểm yếu của mình. Khi ta có thể cười về một thiếu sót, ta không còn hoàn toàn bị nó chi phối mà có thể lấy lại quyền chủ động, lấy lại sự tự tin trước sự đánh giá của người khác. Nhưng tiếng cười chỉ thực sự có giá trị khi nó mở ra quá trình tự nhận thức và sửa chữa của cá nhân. Nói cách khác, có một ranh giới rất mỏng giữa tự trào để đối diện và tự trào để tránh bản thân khỏi việc phải đối diện với những khuyết điểm.

Ta lấy ví dụ trường hợp của nữ diễn viên Rebel Wilson. Trong nhiều năm, hình tượng của cô gắn rất chặt với nhân vật “Fat Amy” trong phim “Pitch Perfect” tức nghĩa là một người phụ nữ mập mạp, hài hước. Về sau, khi Rebel muốn thay đổi hướng đi của sự nghiệp, cô từng kể rằng mình phải “đối đầu” với chính hình tượng đã đem lại cho mình sự thành công. Cụ thể, cô nhận được sự phản đối từ chính đội ngũ của mình vì hình tượng ấy đã trở thành một phần khó có thể tước bỏ trong cách công chúng và ngành công nghiệp giải trí nhìn nhận cô.

Điều đáng suy nghĩ ở đây là khi một đặc điểm chưa hoàn thiện được tự trào thành công và được công chúng yêu mến, nó có thể dần biến thành một căn cước mà chính chủ cũng khó lòng bước ra khỏi. Khi ấy, sự trào phúng ban đầu giúp ta làm chủ cách người khác nhìn mình. Nhưng nếu để quá lâu, nó lại có thể khiến ta bằng lòng với chính hình ảnh mà mình từng muốn vượt qua. Bởi vậy, khiêu chiến với khuyết điểm không phải là liên tục kể lại khuyết điểm ấy bằng một giọng hài hước hơn, càng không phải là phủ nhận nó hay xấu hổ về nó. Khiêu chiến nghĩa là ta đủ thành thật và nghiêm cẩn để nhận ra điều gì ở bản thân cần được chấp nhận, điều gì cần được điều chỉnh, điều gì cần được khắc phục và điều gì cần thời gian để thay đổi.

Từ phần viết trên, ta thấy rằng: nếu đề bài hỏi “dám khiêu chiến với khuyết điểm của bản thân” thì ta nên bám đúng vào từ khóa của đề để tư duy phần phản biện:

“Khiêu chiến” có phải cứ thừa nhận khuyết điểm là đủ?

Tự trào có phải lúc nào cũng là đối diện với khuyết điểm?

Chấp nhận bản thân có đồng nghĩa với chấp nhận mọi khuyết điểm?

Và thay đổi bản thân có phải lúc nào cũng là phủ nhận chính mình?

Để tổng hợp thành sơ đồ tư duy trong quá trình viết tư duy phản biện, ta có thể đơn giản hoá như sau nếu ta coi A là vấn đề nghị luận:

đi sâu vào chính A → tìm giới hạn của A → đặt A trong một điều kiện khác → phân biệt những khái niệm gần nhau → rồi quay trở lại làm cho A chính xác hơn.

Thông tin lớp Apollo – ôn thi HSGQG: https://forms.gle/yWijcJs18TJRvCRF7